خطای علیت دلیل اصلی بسیاری از تصمیمات اشتباه ما

در دوره‌های آزاد یک نوجوان شرکت می‌کرد که بسیار «شیطون» بود. یک روز به او گفتم: «پسر خوب، کِی دیدی که یک نفر از شیطونی به جایی برسه که این مسیر رو انتخاب کردی؟» بلافاصله گفت: استاد، فلانی (یک نفر در حد مثلاً ایلان ماسک که من اسمش را به خاطر نمی‌آورم) وقتی نوجوان بوده، خیلی شیطون بوده! 

طوری گفت که من احساس کردم واقعاً دچار خطای علیت که در ارشد و دکترا در درس روش پژوهش بحث می‌شود شده! 

خطای علیّت چیست؟

خطای علیت یک نوع مغالطه است که مغز انسان به دلیل توجه بیشتر به نزدیک‌ترین عامل یا همزمانی آن عامل با یک پدیده، به اشتباه، آن را به عنوان دلیل آن پدیده در نظر می‌گیرد!

مثلاً فرض کنید شما در حال خوردن بستنی هستید و ناگهان بینی‌تان شروع به خارش می‌کند. اولین چیزی که به ذهنتان می‌آید این است که خوردن آن بستنی باعث خارش بینی‌تان شد! در حالی که ممکن است پس از کمی بررسی بیشتر متوجه شوید که آن بستنی را نزدیک یک گلفروشی خورده‌اید و آلرژی نسبت به شهد یا بوی یک گل باعث آن شده...

پس این نوجوان، با خودش اینطور فکر کرده که شیطونیِ آن فرد، باعث پولدار شدنش شده! و در نتیجه هر چه بیشتر تلاش می‌کند که شیطونی کند تا پولدار شود...

ممکن است شما بگویید این، بچه است و به خاطر این استدلالش بخندید! اما بد نیست بدانید که همه ما در طول زندگی و چه بسا در طول روز دچار این نوع خطا می‌شویم و چه بسا بچه‌تر از این بچه هستیم! مثلاً دختران و خانم‌هایی که کشف حجاب می‌کنند، فکر می‌کنید استدلال ته ذهن‌شان چیست؟ معمولاً استدلالشان این است که زن‌های غربی حجاب را برداشتند و پیشرفت کردند! یعنی به دلیل نزدیکی پیشرفت یک کشور و ظاهر آن‌ها، ظاهر را دلیل پیشرفت می‌دانند! در حالی که ممکن است صد عامل دیگر مانند سخت‌کوشی یا علم‌آموزی یا اصلاً دزدی از کشورهای دیگر و... باعث پیشرفتشان شده. یا مثلاً با همین استدلال، دین را کنار می‌گذارد؛ فکر می‌کند چون فلان کشور دین را کنار گذاشته، پیشرفت کرده... یا مثلاً فلان خانواده که شاسی‌بلند دارد و ویلا دارد و... را می‌بیند که اهل نماز و... نیست و به دلیل خطای علیت نتیجه می‌گیرد که کنار گذاشتن دین باعث رسیدن به این خوشی‌ها شده و از فردا خودش را به شکل آن‌ها درمی‌آورد تا پولدار شود! (در حالی که مثلاً می‌بینی پدر آن خانواده بسیار سخت‌کوش است و نتیجه سخت‌کوشیِ هوشمندانه پولدار شدن است یا اصلاً ارثی به آن‌ها رسیده و ربطی به دین ندارد و چه بسا اگر کمی صبور باشی می‌بینی همان خوشی‌ها با بی‌دینی کم‌کم تبدیل به ناخوشی‌هایی مثل اعتیاد و طلاق و... می‌شود؛ «و العاقبة للمتقین» [پایان کار مهم است که پایان کار به نفع متقین تمام می‌شود])

یا مثلاً دانشگاه را رها می‌کند، چرا؟ چون جایی خوانده که استیو جابز (رئیس اپل که سال ۲۰۱۱ به دلیل سرطان از دنیا رفت) دانشگاه را رها کرد! پس به اشتباه استدلال می‌کند که چون دانشگاه را رها کرد ثروتمند شد.

یا می‌رود خارج، چرا؟ چون استدلال می‌کند که فلانی که خارج از ایران است، پولدار است!! (بعد آخرش می‌شود مثل همه این سلبریتی‌ها که رفتند خارج و حالا مجبورند وطن را بفروشند تا شاید پولدار شوند! یا مثل یکی از فامیل‌های ما که رفت خارج... پدرش بعد از چند سال رفت دیدنش... وقتی برگشت از او پرسیدیم پسرت آنجا چه کار می‌کند؟ گفت: افغانی‌ها اینجا چه کار می‌کنند!؟)

به هر حال، کمی فکر کنیم و ببینیم چه تصمیماتی گرفته‌ایم که ممکن است به دلیل خطای علیت باشد؟

موفق باشید؛

حمید رضا نیرومند